ADYM.KZ / Қазақстанда 16 жасқа дейінгі балалардың әлеуметтік желілерге тіркелуіне шектеу енгізуді көздейтін заң жобасы әзірленіп жатыр. Бұл бастама әлемде балаларды интернеттегі қауіптен қорғауға бағытталған жаңа үрдістің бір бөлігі саналады.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) дерегінше, 2023 жылдың соңында мұндай бастаманы бір ғана мемлекет көтерсе, 2026 жылдың сәуіріне қарай әлеуметтік желіге жас шектеуін енгізуді қолға алған елдер саны 25-ке жеткен.
Цифрлық қауіп күшейіп келеді
Халықаралық зерттеулер соңғы жылдары балалар арасындағы кибербуллинг, онлайн-груминг, интим материал арқылы бопсалау және жасанды интеллект көмегімен жасалатын дипфейктердің көбейгенін көрсетіп отыр. OECD мәліметіне сәйкес, 2017–2022 жылдары ұйымға мүше елдерде кибербуллингке тап болған балалардың үлесі 25 пайыздан астам өскен.
Қазақстандағы жағдай да алаңдатарлық. UNICEF пен Оқу-ағарту министрлігі жүргізген Kazakhstan Kids Online зерттеуіне сәйкес, балалардың 21 пайызы кибербуллингке ұшырағанын айтса, 15,3 пайызы интернетте күн сайын зиянды контентке кезігетінін мәлімдеген.
Әлем елдері қандай жолды таңдады?
Балалардың әлеуметтік желідегі қауіпсіздігін күшейту мақсатында бірқатар мемлекет заңнамасын қатаңдатып жатыр.
Аустралия 2025 жылдың соңынан бастап 16 жасқа толмаған балаларға TikTok, Instagram, Facebook, YouTube және өзге де әлеуметтік желілерді пайдалануға тыйым салды. Ал Норвегия, Польша, Аустрия, Франция, Германия, Италия және Португалияда жас шектеуін енгізу немесе ата-ананың міндетті келісімін талап ету мәселесі қарастырылып жатыр. Азияда Индонезия мен Малайзия да осы бағыттағы заңнамалық өзгерістерді қолға алған.
Қазақстанда не өзгереді?
Мәдениет және ақпарат министрлігі әзірлеген заң жобасына сәйкес, жедел хабар алмасу сервистерін қоспағанда, 16 жасқа дейінгі балалардың онлайн-платформаларда тіркелуіне шектеу қою ұсынылып отыр.
Министрліктің мәліметінше, бұл шара балаларды жасына сәйкес келмейтін контенттен, кибербуллингтен және әлеуметтік желіге тәуелділіктен қорғауға бағытталған. Сонымен қатар білім беру платформалары мен өзге де цифрлық сервистерге қолжетімділік сақталады.
Сарапшылар не дейді?
Психолог Ғайни Ықыластың пікірінше, әлеуметтік желіні бақылаусыз пайдалану балалардың психологиялық жағдайына, ұйқысына, оқу үлгеріміне және мінез-құлқына кері әсер етеді. Оның айтуынша, жас шектеуі балалардың спортпен, шығармашылықпен және офлайн қарым-қатынаспен көбірек айналысуына мүмкіндік береді. Алайда бұл мәселені заңмен ғана шешу мүмкін емес. Маман ата-аналардың үлгі көрсетуі мен цифрлық сауаттылықты арттырудың маңызын ерекше атап өтті.
Жасты қалай тексереді?
Alliance QazTech ақпараттық қауіпсіздік комитетінің тең төрағасы Евгений Питолиннің айтуынша, пайдаланушының жасын анықтаудың бірнеше тәсілі бар. Олардың қатарында аккаунттағы мәліметтерді талдау, селфи немесе құжат арқылы растау, сондай-ақ арнайы цифрлық «жас токендерін» пайдалану қарастырылған.
Сарапшы Қазақстанда бұл жүйені eGov платформасымен ықпалдастыру мүмкіндігі талқыланып жатқанын айтады. Дегенмен оның нақты тетігі әзірге бекітілмеген.
Заң барлық мәселені шеше ме?
Мамандардың пікірінше, әлеуметтік желіге жас шектеуін енгізу балалардың қауіпсіздігін арттыруға ықпал етуі мүмкін. Бірақ тиімді нәтиже заңнамалық талаптармен қатар платформалардың жауапкершілігі, ата-ананың бақылауы және балалардың цифрлық сауаттылығын күшейту арқылы ғана қамтамасыз етіледі.
