Елімізде «Азаматтардың төлем қабілеттілігін және банкроттығын қалпына келтіру туралы» заң күшіне енгелі бері соттан тыс банкроттық рәсіміне 416 мыңнан астам өтініш түскен.
Ресми мәліметтерге сүйенсек, қазірдің өзінде 66 мыңнан астам азамат ресми түрде банкрот деп танылып, олардың 250 миллиард теңгеге жуық қарызы есептен шығарылды.
Алайда, бұл мәселенің бергі беті ғана. Еңбекке жарамды халықтың басым бөлігі әлі де несие шеңберінен шыға алмай келеді.
Дүркіреген тойлар, күнделікті азық-түлік пен соңғы үлгідегі гаджеттер қазақстандықтарды несие батпағына батыратын негізгі тетіктерге айналды.
Неге біздің қоғам несие құрығынан шыға алмай отыр? Оның объективті және субъективті себептері қандай?
ADYM.KZ сарапшылары мәселенің мән-жайына үңіліп көрді.
Сандар сөйлейді: Несие нарығының қазіргі сипаты
Бүгінгі таңда Қазақстандағы несиелендіру деңгейі критикалық шекке жақындады. Сарапшылар мен ресми статистикалық мәліметтер мынадай үрейлі трендтерді көрсетеді: Елімізде 16-62 жас аралығындағы еңбекке жарамды халық саны шамамен 11,75 миллион адамды құраса, оның 7 миллионнан астамының мойнында белсенді несие бар. Яғни, ересек тұрғындардың 60 пайыздан астамы қаржы ұйымдарына тәуелді.
Орташа есеппен Қазақстанның әрбір тұрғыны банктер мен микроқаржы ұйымдарына 2,14 миллион теңге қарыз.
Осы қарыздың ішінде ең үлкен үлес тұтынушылық несиеге тиесілі жан басына шаққанда 1,439 миллион теңге. Бұл елдегі орташа статистикалық медиандық жалақыдан 4,4 есе көп.
Банкроттыққа өтініш бергендердің басым бөлігі екінші деңгейлі банктерден емес, жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі тым жоғары шағын несие ұйымдарынан (онлайн қарыздар) зардап шеккендер.
Несие қақпанының 4 негізгі себебі
Талдау көрсеткендей, халықтың несиеге белшесінен батуы тек «сауатсыздықтың» салдары емес, бұл жүйелі әлеуметтік-экономикалық факторлардың жиынтығы. Табыстың инфляция деңгейінен артта қалуы Соңғы жылдары азық-түлік, коммуналдық қызметтер, киім-кешек пен баспана бағасы еселеп өсті.
Ресми жалақы өскенімен, оның сатып алу қабілеті төмендеп келеді.
Тұрғындар айлықтан айлыққа жетпейтін болғандықтан, жетпеген бөлігін банк карталары немесе МҚҰ-дан «айлыққа дейін» несие алу арқылы жабуға мәжбүр.
Статистикаға сүйенсек, тұтынушылық несиелердің 30 пайыздан астамы ағымдағы өмір сүру қажеттіліктеріне жұмсалады.
Қазақстанның финтех-нарығы әлемдегі ең дамыған нарықтардың бірі. Смартфондағы бірнеше батырманы басу арқылы 1 минут ішінде кез келген соманы несиеге алуға болады.
Банктер мен МҚҰ азаматтардың нақты төлем қабілеттілігін жете тексерместен, «маркетингтік агрессия» арқылы несиені қолжетімді өнімге айналдырды.
Тіпті тұрақты жұмысы жоқ студенттер мен ресми табысы жоқ өзін-өзі жұмыспен қамтығандар да оңай қарыз ала алады.
Қазақ қоғамындағы «жұрттан қалмау», «ел не айтады» деген психологиялық феномендер несие дағдарысын тереңдете түсуде. Мысалы, екі бөлмелі пәтерде үш отбасы тұрып жатса да, 1-1,5 миллион теңгенің соңғы үлгідегі айфонын несиеге алу немесе 5-7 миллион теңге қарыз алып, 500 адамға дүркіретіп той жасау үйреншікті жағдайға айналды. Бұл қаржылық тұрғыдан ешқандай табыс әкелмейтін, тек шығынды еселейтін «пассивті қарыздар».
Көптеген азаматтар несие шартындағы жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесіне (ЖТСМ), өсімақылар мен комиссияларға мән бермейді.
Төлей алмаған жағдайда, бір несиені жабу үшін екінші банктен (немесе МҚҰ-дан) үсті-үстіне қарыз алып, «несиелік спиральға» түседі.
Қарыз геометриялық прогрессиямен өсіп, соңында тығырыққа тірейді.
Шынайы өмірден мысалдар: Несие қалай тағдырды талқандайды?
Аналитикалық зерттеу аясында банкроттыққа өтініш берген азаматтардың типтік екі кейсін қарастырайық.
1-Кейс: «Айлыққа дейінгі» қарыз қақпаны.
Асан, 28 жаста, Алматы қаласы. Ресми емес курьер болып жұмыс істейді, орташа табысы 200 000 теңге. Мотоциклі бұзылып қалған соң, оны жөндеу үшін онлайн-МҚҰ-дан 50 000 теңге алған. Келесі айда төлей алмағандықтан, өсімақы жүрді. Оны жабу үшін басқа МҚҰ-дан 80 000 теңге алды. Осылайша 1,5 жыл ішінде 7 түрлі микроқаржы ұйымынан қарыз алып, жалпы берешегі 1,8 миллион теңгеге жеткен. Табысы тек пайызды өтеуге ғана кетіп, соңында соттан тыс банкроттыққа жүгінуге мәжбүр болды.
2-Кейс: Отбасылық «намыс» пен той несиесі.
Гүлнәр апай, 54 жаста, Түркістан облысы, мұғалім. Ұлын үйлендіру үшін банктерден 4 миллион теңге тұтынушылық несие алған. Ай сайынғы төлемі 150 000 теңге (жалақысының 70 пайызы). Алты айдан кейін жолдасы ауырып, дәрі-дәрмекке тағы несие алуға тура келген. Нәтижесінде, ай сайынғы несие төлемі отбасылық табыстан асып кеткен. Кредиттік тарихы бұзылып, шоттары бұғатталған соң, заң аясында соттан тыс банкроттық рәсімін бастады.
Банкроттық заңы құтқарушы ма, әлде алдамшы үміт пе?
Мемлекет тарапынан енгізілген банкроттық институты несие құрығында тұншығып жатқандар үшін тыныс алатын мүмкіндік болғанымен, бұл мәселені түбегейлі шешпейтін уақытша терапия. Заңның өз «жазасы» бар екенін қоғам жете түсінуі тиіс.
Банкрот деп танылған азаматқа келесідей қатаң шектеулер қойылады: 5 жыл бойы жаңадан несие (тіпті бөліп төлеу де) ала алмайды.
3 жыл бойы оның қаржылық жағдайына мониторинг жүргізіледі (егер жасырын мүлкі анықталса, банкроттық күшін жояды).
7 жылдан кейін ғана қайтадан банкроттыққа өтініш бере алады.
Кредиттік тарихында «Банкрот» деген таңба өмір бойына қалады, бұл болашақта ірі бизнес бастауға немесе ипотека алуға үлкен кедергі.
Adym.kz түйіні:
416 мыңнан астам өтініш бұл тек экономикалық индикатор емес, бұл қоғамның әлеуметтік дертінің белгісі. Қазақстандықтардың несие құрығынан шыға алмауы төмен табыс, жоғары инфляция және агрессивті финтех маркетінің тоғысуынан туындаған дағдарыс.
Бұл тығырықтан шығу үшін тек банкроттық заңы жеткіліксіз.
Мемлекет деңгейінде мынадай қадамдар жасалуы қажет:
Несие беру шарттарын қатайту:
Халықтың борыштық жүктемесі коэффицентін (ДТИ) қайта қарап, табысының 30 пайызынан асатын сомаға несие бермеуді заңмен бекіту (бұл бағытта соңғы уақытта шектеулер енгізіліп жатыр, бірақ бақылау күшейтілуі тиіс).
Микроқаржы ұйымдарын шектеу:
Жылдық пайыздық ставкаларды (ЖТСМ) шұғыл түрде төмендету немесе «айлыққа дейінгі» онлайн қарыздар форматын толықтай реттеу. Мектеп қабырғасынан қаржылық сауаттылықты енгізу:
Бюджетті жоспарлау, депозит мәдениеті және инвестиция негизімен таныстыру. Несие қаржылық құрал, бірақ ол дұрыс қолданылмаса, адамның еркіндігі мен болашағын шектейтін заманауи құлдықтың формасына айналады.
Ел азаматтарының «несиемен өмір сүру» психологиясынан «табысыңа қарай көсілу» мәдениетіне көшетін уақыты әлдеқашан келді.
