ADYM.KZ / Президенті Владимир Путиннің Қазақстанға мемлекеттік сапары аясында елімізге төрт Амур жолбарысының сыйға тартылуы қоғамда үлкен қызығушылық тудырды. Ресейдің Хабаровск өлкесінен жеткізілген екі ересек жолбарыс пен екі бөлтірік Іле-Балқаш мемлекеттік табиғи резерватына орналастырылды. Бұл қадам Қазақстанда жойылып кеткен жолбарыс популяциясын қайта қалпына келтіру бағдарламасының маңызды кезеңі ретінде бағаланып отыр.
Алайда бұл жаңалық тек экологиялық жоба ғана емес. Сарапшылар мұны саяси, тарихи және геосаяси астары бар символикалық оқиға ретінде қарастырады. Өйткені жолбарыс Орталық Азия табиғатының бір кездері басты жыртқышы болған жануар.
Қазақстанда Тұран жолбарысы мекендеген
Көпшілік жолбарысты тек Үндістан, Қытай немесе Ресеймен байланыстырады. Бірақ тарихи деректерге сәйкес, ХХ ғасырдың ортасына дейін Қазақстан аумағында Тұран немесе Каспий жолбарысы мекендеген.
Ғалымдардың мәліметінше, бұл жыртқыштар Іле, Сырдария, Шу, Талас өзендерінің бойындағы тоғайларда, Балқаш маңында және Арал теңізі өңірінде тіршілік еткен. Әсіресе Іле өзенінің атырауы жолбарыстардың негізгі мекендерінің бірі саналған.
Тарихшылар нақты санын дөп басып айта алмайды. Себебі патшалық Ресей кезеңінде және кеңес дәуірінің алғашқы жылдарында жабайы аңдардың нақты есебі жүргізілмеген. Дегенмен зерттеушілер XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қазақстан аумағында бірнеше жүз Тұран жолбарысы болғанын айтады. Кей деректерде ХХ ғасырдың басында тек Іле-Балқаш өңірінің өзінде ондаған жолбарыс тұрақты тіркелгені жазылады.
Жолбарыстар не себепті жойылып кетті?
Қазақстандағы жолбарыстың жойылуы бір ғана себеппен байланысты емес. Бұл адам әрекетінің табиғатқа ұзақ жылдар бойы жасаған қысымының салдары.
Біріншіден, кең көлемдегі аңшылық жолбарыс санының күрт азаюына алып келді. Патшалық Ресей кезеңінде жолбарыс қауіпті жыртқыш ретінде саналып, оларды ату үшін арнайы сыйақы төленген.
Екіншіден, Іле мен Сырдария бойындағы тоғайлардың жойылуы үлкен әсер етті. Кеңес дәуірінде мақта және күріш алқаптарын көбейту үшін өзен маңындағы табиғи мекендер жаппай игерілді.
Үшіншіден, жолбарыстың негізгі қорегі болған қабан, бұхар бұғысы секілді жануарлар саны азайды. Қорек азайған соң жыртқыштардың өмір сүру аймағы тарылды.
Сарапшылардың айтуынша, Қазақстан аумағындағы соңғы Тұран жолбарысы 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында жойылған. Кей ресми материалдарда 1948 жыл соңғы тіркелген кезең ретінде көрсетіледі.
Амур мен Тұран жолбарыстары «туысқан» тұқымдар
Басты сұрақтардың бірі — неге Қазақстанға дәл Амур жолбарыстары әкелінді?
2009 жылы халықаралық ғалымдар жүргізген генетикалық зерттеу Тұран жолбарысы мен Амур жолбарысының ДНҚ құрылымы өте жақын екенін анықтады. Кей мамандар оларды бір түрдің тармақтары деп есептейді. Сондықтан Амур жолбарысы Орталық Азиядағы бұрынғы популяцияны қалпына келтіруге ең қолайлы нұсқа ретінде таңдалды.
Қазақстан бұл жобаны бірнеше жылдан бері Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры (WWF) және халықаралық ұйымдармен бірге дайындап келеді.
Іле-Балқаш барыстардың құт мекеніне айналса..
Мамандардың пікірінше, Іле-Балқаш резерваты — жолбарысты қайта жерсіндіруге ең қолайлы аумақтардың бірі. Соңғы жылдары бұл өңірде экожүйені қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Мыңдаған ағаш отырғызылып, бұхар бұғысы мен қабан секілді жануарлардың саны көбейтілді.
2024 жылы Нидерландтан арнайы екі Амур жолбарысы жеткізіліп, бейімдеу жұмыстары басталған болатын. Ал Ресейден жеткізілген жаңа төрт жолбарыс табиғи ортаға жіберілуі мүмкін алғашқы жыртқыштар.
Бұл экология ма, әлде геосаясат па?
Путиннің Қазақстанға жолбарыс сыйлауы халықаралық медиада «animal diplomacy» — «жануарлар дипломатиясы» ретінде бағаланып жатыр. Reuters агенттігі Ресейдің бұған дейін Солтүстік Кореяға асыл тұқымды жылқы сыйлағанын еске салды.
Сарапшылардың пікірінше, бұл қадам Ресейдің Қазақстанмен стратегиялық байланысын күшейтуге бағытталған символикалық әрекеттерінің бірі болуы мүмкін. Бір жағынан, Қазақстан экологиялық тұрғыдан тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге тырысып жатыр. Екінші жағынан, сирек кездесетін жыртқыштарды мемлекетаралық деңгейде сыйға тарту — саяси ықпал мен серіктестіктің ерекше белгісі ретінде қабылданады.
Жолбарыс Қазақстан табиғатына қайта орала ма?
Жолбарысты табиғи ортаға бейімдеу ондаған жылға созылатын күрделі процесс. Мамандар алдымен жыртқыштардың жаңа ортаға бейімделуін, қорек базасының жеткілікті болуын және адаммен қақтығыс қаупін бақылауы қажет екенін айтады. Дегенмен егер жоба сәтті жүзеге асса, Қазақстан жолбарыс табиғи ортада қайта мекендейтін әлемдегі санаулы елдердің біріне айналуы мүмкін. Бір кездері қазақ даласынан жоғалып кеткен «дала тағысының» қайта оралуы тек экологиялық оқиға емес, тарихи символға айналуы ықтимал.
