ADYM.KZ / Климаттың жаһандық жылынуы және трансшекаралық өзендерді бөлісу мәселесі Орталық Азияның қауіпсіздігіне тікелей қатер төндіруде.
Дүниежүзілік банктің болжамы бойынша, 2050 жылға қарай Орталық Азияда су ресурстарына деген сұраныс 25 пайызға артады, ал өзен суының көлемі 20-25 пайызға азаяды. Қазақстан өз суының 40 пайыздан астамын көршілес елдерден (Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан, Ресей) трансшекаралық өзендер арқылы алады.
Мысалы, Балқаш көліне құятын Іле өзенінің 70 пайызы Қытай аумағынан бастау алады. Бұған қоса, БҰҰ мәліметінше, аймақтағы мұздықтар соңғы 50 жылда шамамен 20-30 пайызға кішірейген. Сырдария мен Амудария өзендерінің тартылуы Арал апатының екінші толқынына әкелуі мүмкін.
Қырғызстан мен Тәжікстанның Түркістан облысы мен Жамбыл облысына жіберетін су лимитін азайтуы жаз айларында отандық диқандарды миллиардтаған теңге шығынға батыруда. Су тапшылығы тек ауыл шаруашылығын емес, энергетика секторын да тұралатып отыр.
Сарапшылардың айтуынша Орталық Азиядағы су мәселесі бұл экологиялық қана емес, ең алдымен ұлттық қауіпсіздік пен геосаясат мәселесі. Егер аймақ елдері трансшекаралық суларды тиімді басқару бойынша ортақ, заңды тұрғыдан міндетті консенсусқа келмесе, алдағы онжылдықта су үшін жергілікті қақтығыстардың тұтану қаупі өте жоғары.
Еліміз бұл бағытта су үнемдеуші технологияларға шұғыл көшуі тиіс.
Көршілермен келіссөз алтыннан қымбат Сыртқы тәуелділікті азайту және Пекин, Ташкент, Бішкекпен су ресурстарын реттеудегі Астананың ұстанымы өте маңызды. Қазақстанның оңтүстік және шығыс аймақтары (Жамбыл, Түркістан, Жетісу, Алматы облыстары) трансшекаралық ағынға ең тәуелді өңірлер болып табылады.
Қытаймен Іле және Ертіс өзендерін бөлісу бойынша келіссөздер 20 жылдан астам уақыт бойы жүргізіліп келеді, бірақ әлі күнге дейін суды нақты текше метрмен бөлетін соңғы құжатқа қол қойылған жоқ. Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданында ауыл шаруашылығы мен өндірістің қарқынды дамуы Іле өзенінен су алу көлемін арттырды. Бұл Балқаш көлінің тартылып, екінші Аралға айналу қаупін туғызуда. Ал оңтүстікте Қырғызстанның Киров су қоймасынан судың тоқтатылуы Жамбыл облысындағы мыңдаған гектар пияз пен жоңышқа алқаптарының құруына әкелді.
Сарпашылардың пікірінше, Қазақстанға «су дипломатиясының» жаңа стратегиясы керек. Біз көршілерге тек өтініш айтушы тарап емес, суды өзара тиімді энергетикалық және логистикалық айырбас құралы ретінде ұсынатын прагматик болуымыз қажет. Қытаймен де, Орталық Азиялық көршілермен де цифрландырылған, ашық мониторинг жүйесін құру — уақыт талабы.
