Бүгін еліміздің ең басты байлығы мен жарқын болашағының кепілі болған бүлдіршіндердің мерекесі. Балалардың құқықтарын қорғау, оларға сапалы білім мен саналы тәрбие беру, денсаулығын нығайту мемлекеттік саясаттың негізгі өзегі. Adym.kz ақпараттық сайты 1 маусым – Халықаралық балаларды қорғау күніне орай, еліміздегі өскелең ұрпақтың қазіргі жай-күйіне, демографиялық үрдістер мен әлеуметтік көрсеткіштерге терең сараптамалық шолу ұсынады.
Демографиялық серпін: «Балалы елдің бағы жанады»
Қазақстан соңғы жылдары айтарлықтай демографиялық өсім фазасында тұр. 2024-2026 жылдардағы ресми статистикалық мәліметтерге сүйенсек, еліміздегі балалар саны тұрақты түрде артып келеді. Қазақстанда 18 жасқа дейінгі балалардың саны 6,8 миллионнан асты. Бұл ел халқының шамамен 34 пайызы. Яғни, отандастарымыздың әрбір үшіншісі-бала. Елімізде жыл сайын орта есеппен 380 000- 400 000 аралығында нәресте дүниеге келеді. Жалпы туу коэффициенті (бір әйелге шаққандағы бала саны) 3,05 деңгейінде сақталып отыр. Көрсеткіш ұрпақ өсімінің жоғары екендігінің дәлелі. Балалар саны бойынша ең жоғары көрсеткіш оңтүстік және батыс өңірлерге тиесілі. Көш басында Түркістан, Алматы облыстары мен Шымкент, Алматы қалалары тұр. Ал ең төменгі көрсеткіш Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстарында байқалады.
Білім беру жүйесі: Инфрақұрылым мен сұраныс
Балалар санының қарқынды өсуі білім беру саласына үлкен жауапкершілік жүктеп отыр. Мемлекет бұл бағытта ауқымды реформалар мен жобаларды жүзеге асыруда. Қазіргі уақытта 2 жастан 6 жасқа дейінгі балаларды мектепке дейінгі тәрбиемен қамту көрсеткіші 90 пайыздан асты. Алайда, Астана, Алматы, Шымкент секілді ірі мегаполистерде балабақша кезегі мәселесі әлі де өзекті. Мұны шешу үшін жекеменшік балабақшаларға мемлекеттік тапсырыс беру көлемі жыл сайын артып келеді. Елімізде мектеп оқушыларының саны 3,9 миллионға жетті. Бала санының күрт өсуіне байланысты туындаған үш ауысымды мектептер мен орын тапшылығы мәселесін шешу үшін «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы аясында жүздеген жаңа форматтағы білім ошақтары пайдалануға берілуде. Нақты мысал, соңғы екі жылда ғана елімізде мыңдаған оқушыға арналған заманауи, цифрлық технологиялармен жабдықталған жаңа мектептер есігін айқара ашты. Сапалы білім берудің айқын көрсеткіші ретінде қазақстандық оқушылардың халықаралық беделді олимпиадалардан (IMO, IPhO, IChO) алтын және күміс медальдарды рекордтық деңгейде иеленіп жүргенін мақтанышпен айтуға болады.
Балаларды әлеуметтік қолдау: «Ұлттық қор – балаларға» жобасы
Қазақстан тарихындағы ең ауқымды және маңызды қадамдардың бірі «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасының іске қосылуы болды. Ұлттық қордың инвестициялық табысының 50 пайызы еліміздегі барлық балалардың арнайы шотына теңдей бөлінеді. Бала 18 жасқа толғанда бұл қаражатты Қазақстанда немесе шетелде жоғары білім алуға немесе тұрғын үй жағдайын жақсартуға (баспана сатып алу) пайдалана алады. Бұл жоба әрбір қазақстандық баланың өз елінің табиғи байлығынан тікелей үлес алуының заңды көрінісі және болашаққа жасалған үлкен капитал.
Денсаулық сақтау және инклюзия
Балалардың денсаулығы ұлт саулығының негізі. Мемлекет бұл бағытта кешенді шаралар жүргізіп келеді. Елімізде заманауи перинаталдық орталықтардың салынуы арқасында нәрестелер өлімі соңғы 5 жылда едәуір төмендеді. Ерекше білім беруді қажет ететін (мүгедектігі бар немесе даму ерекшелігі бар) балаларды қолдау басты назарда. Республика бойынша инклюзияны қолдау кабинеттерінің саны артып, мектептер мен балабақшалар бейімделу үстінде. Бүгінде 150 мыңнан астам ерекше баланың сапалы білім мен оңалту шараларына қол жеткізуіне жағдай жасалған.
Цифрлық балалық шақ және қауіпсіздік: Қазіргі заманның сын-қатерлері
Сараптама барысында бүгінгі күннің өзекті проблемаларын да айналып өтуге болмайды. Қазіргі балалар «цифрлық ұрпақ». 7-18 жас аралығындағы балалардың 85 пайыздан астамы смартфон пайдаланады және әлеуметтік желілерде белсенді. Бұл балаларды кибербуллингтен (желідегі қудалау) және зиянды ақпараттардан қорғау мәселесін туындатады. Осыған орай, елімізде балалар құқығын қорғау жөніндегі заңнамалар айтарлықтай күшейтілді. Білім беру мекемелерін 100 пайыз бейнебақылау жүйесімен және мамандандырылған күзетпен қамтамасыз ету, сондай-ақ балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі өңірлік уәкілдер (омбудсмендер) институтының жұмысын жандандыру қолға алынды.
Балалар санының өсуі елдің әлеуметтік-экономикалық әлеуетін арттырумен қатар, инфрақұрылымды жылдам дамытуды талап етеді. «Ұлттық қор – балаларға» жобасы, «Жайлы мектеп» бағдарламасы және балалар құқығын қорғаудың құқықтық тетіктерінің күшеюі еліміздің өз болашағына салған ең сенімді инвестициясы. Балалардың бақытты, қауіпсіз және сапалы ортада өсуін қамтамасыз ету тек мемлекеттің емес, бүкіл қоғамның, әрбір ата-ананың борышы.
