ADYM.KZ / 5 маусым — Дүниежүзілік қоршаған ортаны қорғау және Экологтар күні. Бұл күн тек мереке емес, еліміздің экологиялық бағытын, жетістіктері мен қордаланған күрделі мәселелерін безбенге салатын маңызды меже. Бүгінгі таңда Қазақстан дамудың индустриалды моделі мен жаһандық «жасыл» міндеттемелер арасындағы тепе-теңдікті іздеу үстінде. Экология және табиғи ресурстар министрлігі мен «Қазгидрометтің» ең соңғы ресми мәліметтеріне сүйене отырып, еліміздегі экологиялық ахуалға терең сараптамалық талдау ұсынамыз.
Атмосфера сапасы: Өндірістік қалалар мен жаңа бақылау жүйесі
Қазақстан бойынша жалпы атмосфералық ластаушы заттардың эмиссиясы соңғы жылдары баяу болса да төмендеу үрдісін көрсетті. Мәселен, ірі кәсіпорындардың нормативтік эмиссия көлемі 148 мың тоннаға (немесе 7,2 пайызға) азайған. Бұл көрсеткішке зауыттардың ең үздік қолжетімді технологияларды (ЕҮҚТ/НДТ) енгізе бастауы себеп болды. Алайда, урбанизация мен ескірген ТЭЦ-тердің (жылу электр орталықтары) салдары әлі де сезіліп отыр.
Ресми статистика (2026 жылғы ақпан-мамыр айларының қорытындысы): Өте жоғары деңгейде ластанған қалалар: Қарағанды, Сәтбаев, Абай. Жоғары деңгейде ластанған қалалар: Алматы, Астана, Өскемен, Риддер, Теміртау, Атырау, Түркістан. Тек 2026 жылдың ақпан айында ғана ауаның экстремалды жоғары ластануының 61 жағдайы тіркелген (оның 55-і Қарағандыда, 6-ы Атырауда).
Теміртау мен Атырау қалаларында адам денсаулығына аса қауіпті PM2.5 микробөлшектерінің концентрациясының өсуі байқалуда. Бұл мәселені шешу үшін қазіргі таңда еліміздегі 115 ірі кәсіпорынның 74-і автоматтандырылған мониторинг жүйесіне қосылып, ауа құрамын әр 20 минут сайын министрлік базасына тікелей жіберіп отыр. Бұл зауыттардың деректерді жасыру мүмкіндігін шектейді.
Қалдықтарды басқару: «Таза Қазақстан» және зауыттар құрылысы
Қазақстанда жыл сайын орта есеппен 4,5 миллион тоннадан астам коммуналдық қалдық түзіледі. Орталық Азия бойынша бұл үлкен көрсеткіш. Елімізде қалдықтарды қайта өңдеу үлесі 28,6 пайызға жетті. Мемлекет 2030 жылға қарай бұл көрсеткішті 40 пайызға жеткізуді жоспарлап отыр. Негізгі инфрақұрылымдық қадамдар ретінде инвестицияға тоқталсақ, қалдықтарды сұрыптау мен өңдеу бағытында жалпы құны 294 млрд теңге болатын 62 жоба мақұлданды. Астана, Алматы және Шымкент қалаларында тәулігіне 3600 тонна қалдықты жоя алатын, жалпы құны 293 млрд теңгелік 3 ірі экологиялық зауыт салу бойынша келісімшарттар бекітілді. Ғарыштық мониторинг (KazCosmos) көмегімен елімізде 3 828 заңсыз қоқыс орны анықталып, оның 95 пайызы ресми түрде жойылды. Елімізде белең алған «Таза Қазақстан» экологиялық концепциясы шеңберінде тек өткен маусымда 6,9 миллионнан астам отандық азамат атсалысып, 1,1 млн гектар аумақ тазартылды және 844 мың тонна қоқыс жиналды.
Су тапшылығы және Арал теңізін сауықтыру
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев халықаралық мінберлерде Орталық Азияның басты экологиялық қаупі ретінде су тапшылығы мен мұздықтардың еруін атап өткен болатын. Қазақстан трансшекаралық өзендерге тәуелді болғандықтан, бұл бағыт ұлттық қауіпсіздік деңгейінде қарастырылуда.
Арал теңізінің тартылған ұлтанынан көтерілетін тұзды шаң мен шөлге қарсы күресте ауқымды орман-мелиорациялық жұмыстар жүргізілді. Осы уақытқа дейін Аралдың құрғаған табанына 920 мың гектардан астам аумаққа сексеуіл отырғызылды. Бұл шара аймақтағы топырақ эрозиясын тоқтатып, экожүйені тұрақтандырудың әлемдік деңгейдегі сәтті кейсіне айналды.
Жасыл қор және биоәртүрлілік
Президенттің елімізде 2 миллиард түп ағаш отырғызу жөніндегі бастамасы аясында қазіргі уақытқа дейін 1,5 миллиардтан астам сеяндық егілді. 2025–2026 жылдардың жоспары бойынша бұл меже толық орындалмақ. Қалалар мен елді мекендердің ішінде 18,1 миллион ағаш бой көтерді. Сондай-ақ, Жамбыл облысында аумағы 86 мың гектар болатын жаңа «Меркі» өңірлік табиғи паркі құрылып, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісі кеңейді. Тұран жолбарысы, құлан және Пржевальский жылқыларын табиғи ортаға қайта жерсіндіру бағдарламалары сәтті жүзеге асырылуда.
Сараптамалық болжам Қазақстанның экологиялық саясаты «айыппұл салу» форматынан «алдын алу және цифрландыру» моделіне көшіп жатыр. Елдегі 2026–2030 жылдарға арналған қалдықтарды басқару жүйесі өндірістік қалдықтарды қайта кәдеге жарату деңгейін арттыруды көздейді. Десе де, ТЭЦ-терді газға көшірудің баяулығы, суды үнемдейтін технологиялардың ауыл шаруашылығына баяу енуі және ірі өндірістік аймақтардағы ауа сапасы әлі де басты назарда қалуы тиіс.
